KONSTITUSHÓN DI KÒRSOU
UN ÓRDEN NOBO
Introdukshón general
Ku e Konstitushón nobo aki pa nos país Korsou, partido Pueblo Soberano kier duna kontenido na su konsepto di un fundeshi sólido pa konhuntamente nos konstruí nos futuro ariba. Komo tal e Konstitushón ta kontené no solamente e struktura hurídiko pa reglamenta òrden i podernan di gobernashón, pero tambe e deseonan i debernan di e siudadanonan i konsiudadanonan kendenan ta forma e komunidat ku ta biba riba e isla aki. E Konstitushón mester respirá loke ta biba den e pueblo i e pueblo mester tin e siguransa ku su Konstitushon ta proteha e individuo kontra mal uso di poder di mandatarionan, i kontra formanan di inhustisia i violensha ku ta stroba un konvivensha i desaroyo pasífiko.
Pa hustisia i pas
Un konstitushón no por ta un produkto elaborá pa solamente un grupo chikí por traha ku ne. Ta esensial pa kada ken tin un kopia di e Konstitushón i ku nan por lesa i komprondé su kontenido pa nan sa kon nan komunidat ta funkshoná i kua ta e komportamentu síviko ku nos por spera di kada ken. Di e manera ey e Konstitushon ta bira algu ku ta biba den seno di nos poblashon komo un forsa positivo ku ta mustra kada siudadano i konsiudadano kiko ta su derecho i kiko ta su deber pa preserva hustisia i pas.
Soberanía i demokrasia
Un konstitushón no ta solamente un instrumento pa stipulá derechonan i debernan di siudadanonan di un país. E ta tambe e konvenio entre e siudadanonan kon ta skohe e autoridatnan ku lo dirihí nan komunidat pa kumpli ku e leynan di nan país.
Den e sentido ey tur autoridat i tur poder ta originá for di siudadanía. Ta e sostén i e akseptashón di e komunidat , ta duna tur autoridat su legitimashón. P’esey e konstitushón ta di sumo importansha. E ta establesé soberanía di e pueblo ku a skohe di organisá i strukturá e estado di nashón di manera ku por tin órden i pas pa kada ken por desaroyá su bida i buska felisidat pa su mes, su famía i esnan ku ken e ta kompartí su bida. Sin akseptashón di e pueblo, no tin legitimashon di autoridat. I sin legitimashón, tur autoridat ta basá riba poder brutu: diktadura.
Pa e motibu ey e konstitushón nobo ku nos ta presentá na nos país Kòrsou, promé ku tur kos ta establesé soberanía di pueblo: tur poder ta originá den seno di pueblo i ta haña su ekspreshón den e sistema di demokrasia ku ta ankrá den e konstitushón.
Instrumentonan di soberanía
Artíkulo 31 di nos Konstitushon nobo ta stipulá ku e poder mas haltu den nos país ta den man di pueblo ku ta ehersé e poder aki di akuerdo ku Konstitushón.
Parlamento di Kòrsou ta representa boluntad di pueblo (art. 31,2˚) i komo tal e ta e órgano mas haltu di estado ku ta kontrola tur poder.
Tur mandatario i tur amtenar tin e obligashón di duna Parlamento tur informashón ku nan ta pidi, kompleto, ku verasidat i sin reserva. (art. 31,4˚).
E obligashón di mandatarionan di duna kuenta na pueblo huntu ku e kontrol ku órganonan di estado ta ehersé riba maneho di gobierno, ta e base pa gobernashón responsabel (art. 31,5˚).
Órganonan di gobierno, entidatnan hurídiko i otro institutonan ku tin un enkargo di gobernashón, tin obligashón di duna cuenta na Parlamento (art. 31,6˚).
No ta posibel pa mandatarionan traspasá nan enkargo ni nan responsabilidat pa un otro país of un otro entidat of organisashon si komo konsekwensha di esey e supervishon i kontrol di Estado ta bai perdi (Art. 20, 3˚).
Di kada mandatario por revoká su mandato (art. 31,3˚ huntu ku artt.130, 131, 132, 133).
Mandatarionan polítiko ta responsabel ante leynan sivil i penal si pa motibu di loke nan a hasi of keda sin hasi nan a kausa daño i perhuisio pa Estado.
E Supervishon Independiente
Además di e instrumentonan ku ta establesé soberanía di pueblo riba tur mandatario i órgano di gobierno, Konstitushón a konstituí un órgano di Supervishón Independiente ku ta konsistí di tres instituto ku konhuntamente por aktuá pa investigá, remediá i si ta nesesario kastigá esnan responsabel. E institutonan aki ta:
Kada un tin su mes kompetensha i responsabilidatnan. Pero konhuntamente nan ta konstitui un órgano di estado ku su propio sekretariado unda por risibí keho di irregularidat (Artt. 93,94,95). Ku e informashonnan i kehonan ku e Supervishón ta risibí, nan ta hasi loke nan ta pensa ku ta nesesario of prudente. Esey ta inkluí investigá irregularidat ku ayudo di Contraloría General of di Ministerio Públiko. Tambe e Supervishón por disidí publiká resultado di su investigashó ku por ta faborabel of ku por ta negativo i akusatorio pa esnan bou di investigashon.
Parlamento i Gobierno
E konstitushon nobo pa Kòrsou ta kibra ku e sistema bieu di gobierno di koalishon.
E konsepto nobo ta sali for di punto di bista ku mester separá Parlamento (“Staten”) kompletamente for di Gobierno di Ministernan, pa Parlamento por hasi su trabou di kontrola Gobierno di un manera independiente i responsabel.
Enbes ku un koalishon di Parlamento ta forma Gobierno, e Konstitushón nobo ta stipulá ku votadornan ta elehí direktamente e Minister-president i su reemplasante e Vice Minister-president, kendenan ta enkargá di nombra nan ministernan pa forma un Gobierno. Ta skohe e Minister-president pa un periodo di kuater aña pero e por pone su mes disponibel pa reelekshon sin ningun restrikshón. Ta keda na votadornan pa disidí ku nan kier e mesun gobierno bèk na mando.
Asina tambe e votadornan ta elehí direktamente e mienbronan di nan Parlamento. No tin mester di negosashón pa forma Gobierno ya ku ta pueblo ta skohe su Minister-president ku ta forma su Gobierno i ku ta keda responsabel ante votadornan p’e ministernan ku e ta nombra den su Gobierno.
E Parlamento di e manera ey ta keda un kurpa riba su mes pia, los di Gobierno, ku su propio podernan pa vigila e aparato gubernamental i prepará e leynan necesario huntu ku Gobierno.
E Parlamento nobo lo konsistí di trint’i un (31) miembro. Ta elehi bint’i un (21) miembro di Parlamento pa medio di representashón riba lista di partido, (sistema di proporshonalidat), mientras ku dies (10) distrito na Kòrsou lo skohe direktamente un miembro pa representa e distrito den Parlamento (sistema di distrito).
E kombinashón aki di dos sistema elektoral mester habri nos demokrasia pa un partisipashón mas diverso den Parlamento sin e struktura rígido di únikamente representashón pa via un lista di partido polítiko.
Elekshón di Minister-president i di Parlamento no ta kai pareu.
Demokrasia i partisipashón
Pa ehersé sierto derechonan, Konstitushón ta diferensha entre varios grupo di habitante. Siudadanonan (“Staatsburgers”) ta esnan di nashonalidat Ulandés ku a nase na Kòrsou i tambe esnan ku pa ley ta yu di un mama of tata ku a nase na Kòrsou. Nan tin derecho di vota kon tal ku nan ta bibá na Kòrsou (kier men ku nan mester ta “ingezetene” tambe).
Konsiudadanonan (“ingezetenenen”) ta esnan ku ta bibá i registrá na Kòrsou. Si nan no ta „staatsburger” nan ta haña nan derecho di vota después di dies aña ku nan ta bibá na Kòrsou.
Siudadanonan i konsiudadanonan por partisipá den nos sistema elektoral dor di ehersé nan derecho di vota, pa skohe un Ministro-presidente i su reemplasante kendenan ta keda enkargá ku Gobierno. Siudadanonan i konsiudadanon ta skohe tambe un miembro di Parlamento via di lista di un partido polítiko pa representa nan den Parlamento. Además nan ta skohe un miembro pa Parlamento ku lo representa nan distrito.
Solamente e siudadano, nasé na Kòrsou i bibá den e país, por pone su mes disponibel pa elekshón di Minister-president of Vice Minister-president. Meskos ku kada konsiudadano e por subi lista di un partido di su agrado pa representa pueblo den Parlamento. Ya ku elekshón di miembronan pa Parlamento - tantu esnan di lista di partido komo esnan pa representa distrito - ta kai pareu, un kandidato no por ta disponibel tantu riba lista di partido komo tambe komo kandidato individual pa un distrito.
E proseso elektoral no ta e úniko manera di partisipá den e sistema di demokrasia ku konstitushón nobo ta establesé. Artíkulo 22 di e Konstitushón ta krea entidadnan hurídiko di karákter públiko, ku ta representá e diferente gremionan den país. Komo tal nan por duna konseho na Gobierno ora ta toka leynan i otro asuntonan den nan area gremial. Konstitushón ta konstituí sinku Kámara:
- Kámara pa Komersio i pa Industria;
- Kámara pa Trabou i pa Fishi Komersial;
- Kámara pa Enseñansa, pa Deporte i pa Kultura;
- Kámara pa Kuido Médiko i pa Salubridat públiko;
- Kámara pa Strukturashón di Espasio públiko i pa Medio Ambiente.
Gobierno tin obligashón pa skucha opinion di e kámara ora ta toka e area spesífiko di su kompetensha, partikularmente ora ta bai stipulá presupuesto di país.
Aunke Konstitushón ta nombra sinku kámara, ta keda e posibilidat pa konstitui mas di e institutonan aki si nan por kontribui na funkshonamentu di demokrasia i si tin nesesidat pa establese un kámara mas.Dor di partisipá den su organisashón gremial kada individuo por duna su aporte na e proseso demokrátiko di país Kòrsou.
E forma aki pa logra partisipashón i transparensha den órganonan ku ta konseha Gobierno, ta hasi ku no ta nesesario pa krea un “Raad van Advies” adishonal.
Medidanan preventivo pa frena korupshón
Dor di kambia e struktura di gobernashón i eliminá e negosashonnan ku mester tuma lugá pa krea un koalishón polítiko, ku por forma gobierno ku sostén di parlamento, a kita un di e kausanan prinsipal di korupshón. E interdependensha di Gobierno i Parlamento tabata krea un ambiente di oportunismo basá riba e konsepto di “kani mi pa mi kani bo” loke den pasado a habri kaminda pa gobernantenan korupto ku tabata afektá i demoralisá tambe e amtenarnan bou di nan.
E kambio di struktura ta esenshal pero no ta sufisiente. P’esey Konstitushón a krea e instituto Supervishón Independiente ku por aktua kontra posibel irregularidat i te asta pone e proseso na marcha pa revoká e mandato di un mandatario.
Pero tambe riba nivél di nombramento polítiko ku tabata kausa hopi frustrashón, e Konstitushon ta pone reglanan ku mester preveni irresponsabilidat ku nombramento polítiko den atministrashón públiko. Artíkulo 34 ta stipulá ku ningún nombramento por tuma lugá si no tin e fondonan nesesario aprobá riba presupuesto. Además lo tin un órgano di konsulta atministrativo, konstitui pa ley, ku mester konfirma ku e kandidato pa ser nombrá ta kumpli ku eksigensianan di e funkshón.
Salarionan i otro rekompensa tantu pa amtenar komo pa trahadó den servisio di Gobierno i esnan ku ta presta servisio partikular – manera por ehempel konsultants- mester ta konforme ku e sistema di kompensashón pa amtenar.
E medidanan aki por pone fin na nombramentunan polítiko irresponsabel.
Derecho i debernan di siudadano
E Konstitushón nobo ta reflehá e anhelo di un pueblo pa krea un nashón; un patria pa su yunan. P’esey ta dedika atenshón na e símbolonan di unidat di e país. Artíkulo 2 ta bisa: “Idioma nashonal di país Kòrsou ta Papiamento.” Di e manera ey ta pone fin na e diskushón tokante e lugá di Papiamento den Kòrsou. Banda di Papiamento lo permití tambe uso di Ulandés i Inglés manera ta e kaso aktualmente.
Siudadanonan di Kòrsou (“staatsburgers”) ta Ulandésnan ku a nase na Kòrsou i tambe nan yunan legal (artíkulo 7). Introdukshón di e konsepto “siudadano” ta duna un base hurídiko na e kalifikashón “yu di Kòrsou”. Di e manera ey, por ehempel, Konstitushón por stipulá ku un siudadáno tin entrada liber na Kòrsou.
Tur esnan bibá na Kòrsou, tambe esnan ku no ta siudadano, ta gosa di e derechonan
fundamental humano i e derechonan ku Konstitushón ta garantisá.
Di otr’un banda Konstitushón ta splika ampliamente tambe e debernan di esnan ku ta biba na Kòrsou. E debernan aki ta representa e kompromiso ku kada ken tin ku e país ku ta dun’e espasio i moda pa biba bou di e protekshon di estado. Den e sentido ey Konstitushón no ta solamente un obra hurídiko pa organisá funshonamento di e komunidat, sino tambe un instrumento pa edukashón. Asina por ehempel artíkulo 24 ta stipulá:
Kada konsiudadano (“ingezetene”) di Kòrsou tin e obligashón di respetá i protehá e símbolonan di unidat di nos nashón, manera Papiamento, bandera i himno nashonal, i e balornan kultural di nos país. Esey ta bal tambe pa párkenan nashonal, playanan i monumentunan ku ta parti di e herensha di país Kòrsou.
Pero tambe kada konsiudadano di Kòrsou tin e obligashón di promové e desaroyo sosial i ekonómiko di e país i no skonde pa enseñansa obligatorio. E país mester evita ku tin un grupo di konsiudadano ku ta keda atrás no pasobra nan no por pero pasobra nan no ta interesa di desaroyá nan potenshal pa via di enseñansa.
E Konstitushón ta menshoná eksplísitamente algun di e debernan di konsiudadano.
Dos di nan mester emfatisá pasobra tin un tendensha di mira esakinan komo algu ku por neglishá of ku asta mester evita:
Artíkulo 26: Tur konsiudadano tin e obligashon di yuda karga e gastunan di estado dor di kontribui ku paga belasting i otro impuestonan di estado.
Artíkulo 30: Tur konsiudadano tin en prinsipio e obligashón di koopera ku e sistema di hustisia i di sirbi komo testigo i papia berdat ora manda yama nan.
Ley por permití sierto eksepshón unda derechonan fundamental ta protehá e individuo. Por ehempel niun hende tin obligashón di koopera na su propio kondena. Otro ehempel: sierto profeshón manera médiko i abogado tin un obligashon di mantene sekreto e informashon konfidenshal ku nan ta risibí di nan pashent of kliente. Esey no ta kita ku kada konsiudadano tin e kompromiso di preserva e sistema ku ta efektuá hustisia.
Referèndèm
Konstitushón ta formalisá den artíkulo 23 e prinsipio di un referèndèm konsultativo. Gobierno por disidí di konsulta votadornan riba tópikonan di interés nashonal. Pero e votadornan mes tambe por eksihí un referèndèm si mas ku 20% di e kantidat di votadornan ku a vota den último elekshón firma un petishón konteniendo e pregunta of preguntanan ku nan kier somete na e konsulta popular.
E Konstitushón nobo mes lo bira vigente después di su akseptashón den un referèndèm (artíkulo 137). Artíkulo 136 di Konstitushón ta stipulá ku kualkier kambio di e Konstitushón por tuma lugar solamente después di un referèndèm den kual a konsulta e votadornan tokante e proposishón di kambio.
Arreglo di transishón
Artíkulo 137 i artíkulo 138 ta regla e transishón di e sistema bieu pa e sistema nobo; di un konstitushón pa un otro konstitushón.
Pa entama e prosedura di e pueblo soberano ku ta trese e kambio di konstitushón, mester bini un referèndèm na Kòrsou pa pidi pueblo aprobá e Konstitushón nobo. Si e Konstitushón keda aprobá, gobierno di Kòrsou – esta Bestuurscollege – mester fíha elekshón pa un Ministro-presidente i Vice Ministro-presidente nobo ku lo bai goberna país Kòrsou pa un periodo di kuater aña. Además Bestuurscollege mester fíha elekshonnan pa un Parlamento nobo. Pa su prome salida Parlamento lo sinta pa un periodo di seis a aña pa después sigui ku periodonan regular di kuater aña. Di e manera ey ta separá elekshon pa Presidente f’ey elekshon pa Parlamento.
E ‘Staten’ nobo huntu ku e gobierno di e Presidente nobo lo reuni pa ratifika e Konstitushón nobo i promulgá un referèndèm konstitutivo pa konstituí país Kòrsou i su Konstitushón.
Leynan vigente di pasado ta keda bálido te ora trese kambio pa adaptá nan na e konstitushón nobo. Tur esnan ku bou di e sistema bieu tin sierto derechonan lo manetené esakinan te ora adaptá nan na e konstitushón nobo si ta nesesario.
Un órden nobo pa un país nobo
Ta e dignidat di un pueblo i e orguyo di un nashón ta e motornan ku ta move un país. Lo no tin unidat ni solidaridat si e poblashón di e país no ta respeta su mes: su istoria i su balornan. Kon bo por respeta bo mes si bo a permiti otronan di konvensé bo ku bo ta korupto, ku bo no ta sirbi i ku bo no por goberna bo mes. Ku ta nan mester bin goberna i supervisá bo país.
Kon nunka bo por respeta bo mes si bo a permití nan pone bo futuro riba un pida papél ku nan a yama “non-paper”, sin kabes i sin firma, pa kaba manipula esnan ku bo a konfia di bringa pa bo derechonan.
Kon nunka bo por respeta bo mes si bo a permiti nan konvense bo ku bo no tin dignidat pasobra bo ta hasi kualkier kos pa sèn. Te ku nan ta drenta den bo kas bisa bo “Wie betaalt bepaalt.”
E Konstitushón aki, ku Pueblo Soberano kier somete na pueblo di Kòrsou pa su aprobashón, kier duna un rumbo nobo na país Korsou. Un rumbo ku nos mes tripulashón i ku reglanan i leynan pa mantene órden i disiplina riba e barku.
Kòrsou no por ta un kos ku ta drif pa numa; katibu di kaprichonan di otro, manera bientu i olanan hib’e. Ta ken ta disidí rumbo pa futuro si no ta nos mes ?
E konstitushón aki kier duna pueblo bèk su konfiansa i e respèt pa su balornan.
NOS POR ! !
Kòrsou 16 di desèmber 2009
Pueblo Soberano